گردباد Tornado
نوشته: مهندس جعفر سپهري - عضو هيات علمي دانشگاه جامع علمي كاربردي
گردباد (سياهباد)، شديدترين و در مقياس خود ويرانگرترين آشفتگي جوي است. اما اين پديده بسيار كوچكتر از آن است كه بتوان روي نقشههاي استاندارد هواشناسي آن را يافت. قطر اين پديده بين كمتر از يكصدمتر تا حدود يك كيلومتر متغير است. اين توفندهاي چرخنده و غرش كننده، هنگامي كه در سطح زمين حركت ميكنند مي توانند سرعت باد در حال دوران را به 500 كيلومتر در ساعت برسانند. ميانگين سرعت افقي اين توفانها 50 كيلومتر در ساعت است و تنها چند كيلومتر را طي طريق ميكنند. اما بودهاند توفانهايي كه پس از طي يكصد كيلومتر بازهم فعال بودهاند.
گردبادها هميشه در اثر ناپايداري بيش از حد در جو به وجود ميآيد. در چنين هنگامهاي، آهنگ كاهش دما با ارتفاع در محيط زياد است. گردباد در حقيقت همان فعاليت توفان تندري بسيار نيرومند است. گردباد (سياه باد) ترجمه واژه اسپانيايي تورنادو به معني توفان تندري است.
گردباد نخست همانند ابر قيفي شكل funnel cloud نمايان مي شود كه از كف ابر كومولونيمبوس Cb به ويژه ماماتوس به سوي پايين گسترش يافته است. پس از آنكه اين قيف با زمين تماس پيدا كرد ويراني را آغاز نموده و ذرات را به درون خود ميمكد، و حتي اشياء سنگين را از روي زمين بلند نموده چند صد متر دورتر مياندازد.
به جز بادهاي شديد و توانمندي كه اين پديده توليد ميكند، ويراني ساختمانها تا حدي در اثر انفجار همراه با اين پديده است. فشار جو ممكن است در زمان كمتر از يك دقيقه بيش از 50 ميلي بار كاهش يابد. اختلاف فشار زياد ميان داخل ساختمان بسته و جو خارج آن، باعث انفجار شده و ممكن است ديوارها و سقف ساختمان را به سوي خارج پرتاب كند.
بزرگترين منطقه گردباد خيز جهان Tornado alley در منطقه ميسيسيپي است و سالانه ميانگين 200 تورنادو در آن رخ ميدهد.
گردبادهاي دريايي - Water Spouts
گردبادهاي دريايي در روي دريا رخ ميدهند و به كشتيهايي كه در مسير آنها قرار دارد خسارت چشمگير وارد ميكنند. گردبادهاي دريايي دو نوع هستند، يك نوع همانند گردباد خشكي است كه در روي دريا رخ ميدهد، يعني از گسترش قيفي شكل ابر كومولونيمبوس به سوي پايين ايجاد ميشود. نوع ديگر از سطح آب به سوي بالا گسترش مييابد و به طور مستقيم به ابر مربوط نيست. اين پديده كمابيش مانند پديده تنوره ديو dust deviel است كه در تابستانهاي گرم كويرهاي ايران رخ ميدهد و شدتي كمتر از نوع نخست دارد.
هر دو پديده، جدا از پيدايش آن، گردباد دريايي water spout خوانده مي شود، زيرا آب به داخل آن و به سوي بالا رانده ميشود.
به عقيده نويسنده، يكي از ريشههاي داستان اكوان ديو در افسانههاي كهن ايراني كه به شاهنامه هم راه يافته است همين گردبادهاي دريايي بوده. اكوان ديو در دژي سنگي در ساحل دريا ميزيسته و در دريا و خشكيهاي ساحلي توفان به پا ميكرده است. سنگي كه افراسياب بر سر چاهي كه بيژن در آن زنداني بود گذاشت، توسط (توفان، تيفون) اكوان ديو از درياي چين به منطقه تورانزمين پرتاب شده بود. در چين چرخندهاي ويرانگر دريايي تيفون ناميده ميشود. در نبرد با رستم، اكوان پهلوان را از زمين به آسمان برده به ميان دريا پرتاب ميكند. به عقيده نگارنده اكوان ديو نماد گردبادهاي دريايي Water Spot است.
خروشيد و پيچيد و بانگ و غريو ز دريا برآمد چو اكوان ديو
